Bản sắc đô thị - Không gian và thời gian

Bản sắc đô thị ở đây có thể hiểu là bản sắc văn hóa đô thị. Các yếu tố tạo nên văn hóa và nền văn minh đô thị luôn nhấn  mạnh đến yếu tố lịch sử cũng như các yếu tố về vùng miền, nơi chốn. Đây chính là những giá trị vật chất và tinh thần mà một cộng đồng dân cư trên một địa bàn nhất định sáng tạo ra trong cả một quá trình lịch sử. Nói về địa bàn tức là nói về không gian, nói tới lịch sử tức là nói tời thời gian. Không gian và thời gian là không thể tách rời nhau, từ một không gian sẵn có trong thiên nhiên, con người đã chuyển qua một không gian xây dựng trong một thời ký lịch sử nhất định. Những giá trị văn hóa do con người sáng tạo nên có sự khác nhau giữa các vùng miền và cũng có những diễn biến khác nhau qua các giai đoạn lịch sử. Và chính những giá trị văn hóa đã tạo nên bản sắc của đô thị, bởi chính đô thị chính là sự tổng hợp của vô cùng nhiều các yếu tố của nền văn hóa. Nhìn vào cảnh quan đô thị ta thấy các yếu tố của thiên nhiên: đồi núi, sông rạch, hồ ao, bãi biển… và những yếu tố nhân tạo: nhà cửa, đường xá, các vật thể kiến trúc trên mặt đất và cả dưới lòng đất, trong đó cả các di sản lịch sử, văn hóa. Qua sắc thái của mỗi yếu tố này cũng như cách thức liên kết giữa chúng với nhau mà mỗi đô thị có sắc thái riêng và đó chính là bản sắc đô thị. Bản sắc là sản phẩm tử giải pháp mang tính hệ thống cho vấn đề, hệ thống hiện có phải được duy trì và hệ thống mới phải được hình thành.

Về giải pháp quy hoạch, theo William S.W. Lim “Không gian hậu hiện đại có tính đa phương và có thể gồm nhiều loại, từ không gian trí tuệ, không gian tinh thần, không gian nghệ thuật và không gian văn hóa đến không gian tự nhiên và không gian thực sự”. do vậy trước tiên cần bảo tồn không gian tự nhiên đặc trưng của đô thị hướng tới hình thành đô thị sinh thái, đô thị xanh để làm phong phú hơn không gian tự nhiên đặc trưng của đô thị đồng thời cũng thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH). Ở nước ta không gian tự nhiên đặc trưng của đô thị Hà Nội là hệ thống hồ ao; còn ở TPHCM là sông rạch. Một trong những thách thức quan trọng nhất hiện nay là quy hoạch đô thị hiện đại để chỉnh trang, phát triển các đô thị ở nước ta phù hợp làm tăng chỉ số hạnh phúc của cư dân đô thị trong ký ức về không gian tự nhiên, không gian văn hóa lịch sử, không gian văn hóa nghệ thuật kiến trúc và cả sự công bằng về không gian. Về giải pháp kiến trúc, trong phát triển đô thị hiện đại, các cấu trúc giao thông, xã hội và dịch vụ của khu vực dân sinh đô thị nhiều khi quan trọng hơn các vấn đề kiến trúc cụ thể. Tuy nhiên có một khía cạnh mang đặc tính kiến trúc thuần túy lại vô cùng quan trọng, đó là bản sắc đô thị có từ kiến trúc, cần được bảo tồn. Theo Francoise Choay “Đô thị đầy những tín hiệu, ngoài tính hiệu của bản thân các tòa nhà, của cách bố trí và những quan hệ giữa chúng với nhau. 

>>> Chung cư 99 Trần Bình cùng Dophin Plaza tạo điểm nhấn động đáo về không gian cho kiến trúc thủ đô. 

 

Hệ thống đô thị đã trở thành không gian hoạt động và tính hiệu quả là nguyên tắc của nó”. do vậy cần bảo tồn các công trình di sản văn hóa lịch sử của địa phương. Bảo tồn là khái niệm then chốt, vì bản sắc luôn gắn với sự tự xác định của người dân đô thị, luôn gắn với nhận thức của họ đối với cội nguồn, luôn là điểm tựa cho sự kế tục, trước hết cần nói đến sự bảo tồn lịch sử văn hóa, đặc biệt là di sản kiến trúc đô thị. Một thực trạng khá phổ biến hiện nay là trong quá trình đô thị hóa với tốc độ nhanh, chỉ thiên về kinh tế có thể sẽ gây ra tổn hại đối với cảnh quan văn hóa, tổn thương đến tổng thể văn hóa lịch sử, văn hóa nghệ thuật kiến trúc. Nói cách khác, nếu không quan tâm các đặc trưng bản sắc vốn có trong cấu trúc đô thị nói chung, thì chúng đang mất dần đi. Còn hình thành bản sắc là vấn đề mang tính hệ thống khó có thể thực hiện được trong một thế hệ. Ngay từ bây giờ, cần vận dụng cách ứng xử của cha ông trong việc thích ứng với điều kiện tự nhiên, đặc trưng khí hậu của địa phương, kế thừa bản sắc kiến trúc truyền thống, khai thác tối đa ánh sáng và thông gió tự nhiên, hướng tới xu hướng kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh chứ không phải cứ xây dựng nhiều các công trình bằng bê tông, thép và nhôm, bọc kính rồi lắp điều hòa, rất đơn điệu, vô hồn kiểu “kiến trúc quốc tế” đã và đang bị chối bỏ ở nhiều nước hoặc xây dựng các công trình “cầu kỳ” là sẽ có bản sắc địa phương. Vấn đề mất bản sắc đã thực sự được nói lên trên khắp thế giới, nhất là trong những thập niên vừa qua khi mà các kiến trúc sư đã có những công cụ tạo hình phong phú hơn trước đây.Theo Heinz Paetzold: “Khái niệm về tính bản địa đương đại không phải là sự hoài cổ, mà cũng không phải quy về với thực tiễn của khu vực như nó mô tả thực tiễn kiến trúc, mà cố gắng diễn đạt lại nền văn hóa khu vực theo quan điểm văn hóa thế giới đang tồn tại ngày nay”.

Xu thế hội tụ hiện đang xuất hiện rõ nét tại các đô thị hiện đại, đó là sự xích lại gần nhau của các đặc tính cơ bản, của các điểm dân cư khác nhau. Theo Pierre Bourdieu :“Điều kiện cư trú là hình chiếu tượng tưng của những cấu trúc cơ bản nhất của nền văn hóa”. Có thể nói các đặc điểm mang tính khu vực và địa phương đang mất dần. do tính đồng nhất về cơ sở kết cấu của các hoạt động xây dựng hệ quả của việc tiêu chuẩn sống ngày càng được phổ biến rộng rãi hoặc công nghệ xây dựng mới… làm cho kiến trúc tại các địa phương khác nhau, lại ná ná giống nhau nên thiếu bản sắc. Cũng như toàn bộ vấn đề phát triển đô thị vấn đề bảo tồn kiến trúc của đô thị, bản sắc của đô thị đòi đòi hỏi trước hết là thái độ ứng xử của chính quyền và cộng đồng với những vấn đề đó. Sự thay đổi có khả thi hay không phụ thuộc chủ yếu vào sự lập luận ngoài lĩnh vực kiến trúc – sự lập luận về mặt kinh tế, chính trị, xã hội sự giải thích ý nghĩa chiến lược của vấn đề đối với đô thị. 

Điều này đòi hỏi phải  có sự chuẩn bị đồng bộ của đông đảo giới chuyên gia, sự sắp xếp của các luận chứng đó thành hệ thống có sức thuyết phục. Các đô thị đòi hỏi sự quan tâm trên, bởi đó là tiêu chí bền vững, yếu tố cần thiết cho bộ khung của hệ thống đô thị.

Bài trước: Chuyên đề bản sắc đô thị